پلەبەندی پاسپۆرتی وڵاتانی شینگن لە ٢٠٢٦

بناغەکانی ناوچەی شێنگن لە ١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٥ دانرا، کاتێک فەڕەنسا، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا، بەلجیکا، هۆڵەندا و لوکسەمبۆرگ لە شارۆچکەی شێنگن لە لوکسەمبۆرگ ڕێککەوتنێکیان واژوو کرد. ئامانجی ئەو ڕێککەوتنە ئەوە بوو کۆنترۆڵی سنوور لەنێوان وڵاتانی بەشدار بە شێوەیەکی هەنگاو بە هەنگاو لاببرێت و ناوچەیەکی هاوبەشی گەشتکردن دروست بکرێت. پەیماننامەی شێنگن کە بنەماکانی جێبەجێکردنی دیاری کرد، لە ساڵی ١٩٩٠ واژوو کرا و لە ساڵی ١٩٩٥وە لابردنی کۆنترۆڵی سنوورە ناوخۆییەکان بە کردار دەستی پێکرد. لە ساڵانی دواتردا، بە پەیوەستبوونی وڵاتانی ناوەڕاست، باکوور، باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا ناوچەکە فراوان بوو؛ بولگاریا و ڕۆمانیاش لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ بوونە ئەندامی تەواو. ئەمڕۆ ناوچەی شێنگن لە ٢٩ وڵات پێکدێت: ئەڵمانیا، نەمسە، بەلجیکا، بولگاریا، چیکیا، دانمارک، ئیستۆنیا، فینلەندا، فەڕەنسا، کرۆواتیا، هۆڵەندا، ئیسپانیا، سوید، ئیتالیا، لەتڤیا، لیتوانیا، لوکسەمبۆرگ، مەجارستان، ماڵتا، پۆڵەندا، پورتوگال، ڕۆمانیا، سلۆڤاکیا، سلۆڤینیا، یۆنان، ئایسلەندا، لیختنشتاین، نەرویج و سویس.

ناوچەی شێنگن هەمان پێکهاتەی یەکێتی ئەورووپا نییە؛ ئایسلەندا، لیختنشتاین، نەرویج و سویس ئەگەرچی ئەندامی یەکێتی ئەورووپا نین، بەڵام لە سیستەمی شێنگن دان. لە بەرامبەردا ئیرلەندا بەشێک لە ناوچەی شێنگن نییە و قیبرس هێشتا نەگەیشتووەتە قۆناغی ئەندامێتی تەواو کە تێیدا کۆنترۆڵی سنوورە ناوخۆییەکان بە تەواوی لادەبرێت. بنەمای سیستەمەکە بریتییە لە لابردنی پشکنینی ئاسایی پاسپۆرت لە سنوورە ناوخۆییەکان، جێبەجێکردنی یاسا هاوبەشەکان لە سنوورە دەرەکییەکان و سیاسەتێکی هاوبەشی ڤیزا بۆ سەردانی کورتخایەن. وڵاتەکان هەروەها لە بوارەکانی ئاسایش، هاوکاریی پۆلیسی، بەرەنگاربوونەوەی کۆچی نایاسایی، هەماهەنگیی دادوەری و هاوبەشکردنی زانیاری لە ڕێگەی سیستەمی زانیاریی شێنگنەوە هاوکاری دەکەن. ئەگەر مەترسییەکی جدی بۆ ئارامیی گشتی یان ئاسایش دروست بێت، وڵاتانی ئەندام دەتوانن بە مەرجی دیاریکراو و بۆ ماوەیەکی سنووردار کۆنترۆڵی سنوورە ناوخۆییەکان دووبارە جێبەجێ بکەن.

پاسپۆرتی وڵاتانی شێنگن بە گشتی بەهێزن، چونکە زۆربەی ئەو وڵاتانە ئابووریی جێگیر، دامەزراوە گشتییە پێشکەوتووەکان، سیستەمی ناسنامەی متمانەپێکراو و پەیوەندییە دیپلۆماسییە فراوانەکانیان هەیە. مافی جووڵەی ئازاد کە بە هاووڵاتیانی یەکێتی ئەورووپا دراوە، بە ڕێگەدان بە زۆرێک لە خاوەن پاسپۆرتەکان بۆ ژیان، کارکردن و خوێندن لە وڵاتانی دیکەی یەکێتی ئەورووپا هێزی گواستنەوەیان زیاد دەکات. کەمبوونی مەترسیی ئاسایشی و کۆچی نایاسایی، ستانداردەکانی پاسپۆرتی بایۆمەتری و هاوبەشکردنی بەهێزی زانیاری لەنێوان وڵاتەکاندا وا دەکات وڵاتانی دیکە بە ئاسانی بڕیاری بەخشینی معافییەت لە ڤیزا بدەن. وڵاتانی شێنگن بەهۆی ڕێککەوتنە دوولایەنەکانی ڤیزا، هاوبەشییە ئابوورییەکان و پەیوەندییە دیپلۆماسییە درێژخایەنەکان، بۆ ژمارەیەکی زۆر لە وڵاتانی دەرەوەی ئەورووپاش دەرفەتی چوونەژوورەوەی بێ ڤیزا یان بە مەرجی ئاسانتر بەدەست دەهێنن. بەڵام هەموو پاسپۆرتەکانی شێنگن یەکسان بەهێز نین؛ پلەی جیهانیی هەر پاسپۆرتێک بەپێی هۆکارە تایبەتەکانی وەک سیاسەتی دەرەوەی وڵات، ڕێککەوتنە دوولایەنەکان، پێگەی ئابووری و ئاستی متمانەی نێودەوڵەتی دەگۆڕێت.